U kon er vorige week niet naast lezen. De ster Betelgeuse zou ontploffen, we zouden er een tweede zon bij krijgen gedurende enkele weken, en een en ander zou in verband staan met het jaar 2012 dat door de Maya’s als rampjaar zou zijn voorspeld.
Een hoop nonsens bij elkaar!
Laten we even de zaken rationeel op een rijtje zetten.
De ster Betelgeuse vormt de linkerzijde van het sterrenstelsel Orion. In de winter is ze zichtbaar als een heldere roodachtige ster. Die ster zal in de komende honderdduizend jaar supernova worden, wat in het leven van een ster als heel binnenkort kan worden bestempeld.
Wanneer dat gebeurt zullen astronomen een prachtige kijk hebben op de ontwikkeling van een supernova en de natuurkunde achter zo’n fenomeen. Een ontploffende ster straalt immers massale hoeveelheden neutrino’s uit, een soort subatomisch partikel. In normale omstandigheden zijn die neutrino’s moeilijk waarneembaar maar een supernova zou de zaken heel wat vergemakkelijken.
Een ander interessant gegeven zou de vorm van het puin zijn rond de supernova. Ten slotte stralen supernova’s ook X- en gammastralen uit die ons inzicht verschaffen over wat er in het binnenste van een ster gebeurt.
Het probleem is echter dat het lang niet duidelijk is wanneer de supernova zal gebeuren. De kans dat het volgend jaar al gebeurt is ontzettend klein. Het kan morgen al gebeuren maar het kan evengoed nog 100.000 jaar duren.
De ontploffing zal geen gevolgen geven voor het leven op aarde. Daartoe moet een ster al heel dicht staan, zo’n 25 lichtjaar. Betelgeuse is 600 lichtjaar van ons verwijderd.
Rechts ziet u Betelgeuse - onze zon staat linksonder, een klein puntje vergeleken met de gigantische buur.
Een supernova komt voor aan het einde van het leven van een zware ster. Een ster schijnt dankzij nucleaire fusie waarbij ze waterstof omzet in helium en nadien helium in koolstof en zwaardere elementen. Op het einde begint de ster ijzer aan te maken. Wanneer dat gebeurt is de hoeveelheid energie die vrijkomt door fusie kleiner dan wat nodig is om atomen te splitsen. Het ijzer valt als het waren neer op het centrum van de ster.
Wanneer de ijzeren kern een bepaalde omvang bereikt, kan de ster niet langer voldoende energie opwekken om de buitenste lagen (die bestaan uit waterstof, helium en andere zware elementen) in stand te houden. In enkele seconden tijd valt de ster ineen en de massa verwijdert zich van de kern met zoveel energie dat de ster helderder wordt dan het sterrenstelsel waarin het zich bevindt. Wat overblijft is een neutronenster, een bal neutronen die nauwelijks enkele kilometers groot is maar zo dicht is dat een kubieke centimeter ervan een kubieke ton weegt.
Dit zal onze zon niet overkomen omdat ze niet zwaar genoeg is. Ze zal uitbreiden tot een rode reus en dan haar buitenste lagen afwerpen om haar leven stilletjes te eindigen als een witte dwergster. Maar Betelgeuse is een van de helderste sterren die we kennen en is veel groter dan onze zon. Mocht ze zich in het midden van ons zonnestelsel bevinden, dan zou de buitenkant reiken tot aan de asteroïdengordel, voorbij Mars.
Dergelijke grote sterren leven niet zo lang. Men vermoedt dat Betelgeuse zo’n 10 miljoen jaar oud is. Hoe groter de ster, hoe korter haar leven. En net daarom denken astronomen dat Betelgeuse aan haar einde zit.
De laatste keer dat een supernova zichtbaar was voor het blote oog was in 1987. Supernova 1987A bevond zich in de Maghelaense wolken op zo’n 168.000 lichtjaar van ons en werd grondig bestudeerd. De helderheid was van derde magnitude, waardoor het zowat het zwakst zichtbare ding was aan het firmament.
Eerder was er een zichtbare supernova in 1604. Die bevond zich dichter bij ons, op zo’n 20.000 lichtjaar. Het was ongeveer zo helder als Venus en werd de ster van Kepler genoemd, naar Johannes Kepler die een van de eerste was om ze op te merken.
Arabische en Chinese astronomen zagen in 1054 de supernova die nu gekend staat als de Krabnevel. Het overblijfsel van de ster kan door amateur-astronomen worden gezien in het sterrenstelsel Taurus. De nova was zo helder dat ze gedurende drie weken overdag kon worden gezien en twee jaar lang zichtbaar was voor het blote oog. De nevel bevindt zich op zo’n 6000 lichtjaar.
Wanneer Betelgeuse supernova wordt, zal ze gedurende een jaar lang ongeveer zo helder worden als een volle maan.
